රවීනා උදාරි උක්වත්ත, පර්යේෂණ නිලධාරි, ආහාර පද්ධති අංශය, හෙක්ටර් කොබ්බෑකඩුව ගොවිකටයුතු පර්යේෂණ හා පූහුණුකිරීමේ ආයතනය
දේශගුණික විපර්යාස පිළිබඳ කතාබහ අද ලෝකයේ වඩාත් වැදගත් මාතෘකාවක් බවට පත්ව ඇත. අධික උෂ්ණත්වය, නියඟ, ගංවතුර, කුණාටු සහ අසාමාන්ය වර්ෂාපතනය වැනි සිදුවීම් ලෝකයේ සෑම කලාපයකම පාහේ වර්ධනය වෙමින් පවතී. මෙම තත්ත්වයන් පිටුපස ඇති ස්වභාවික දේශගුණික ක්රියාවලීන් අතරින් වඩාත් ප්රබල සංසිද්ධි දෙකක් ලෙස එල් නීනෝ (El Niño) සහ ලා නීනා (La Niña) හැඳින්විය හැකිය.
මෙම සංසිද්ධි පැසිෆික් සාගරයේ සිදුවුවද, ඒවායේ බලපෑම් ලෝකයේ බොහෝ රටවල කාලගුණික රටා, කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය, ආහාර සැපයුම සහ ආහාර මිල ගණන් කෙරෙහි විහිදෙයි. ශ්රී ලංකාව වැනි මෝසම් වැසි මත රඳා පවතින කෘෂිකාර්මික රටකට මෙම සංසිද්ධිවල බලපෑම් විශේෂයෙන් වැදගත් වේ. ගොවියාගේ කෙතේ සිට පාරිභෝගිකයාගේ ආහාර මේසය දක්වා විහිදෙන මෙම බලපෑම් තේරුම් ගැනීම වර්තමානයේ අත්යවශ්ය අවශ්යතාවයකි.
එල් නීනෝ සහ ලා නීනා යනු කුමක්ද?
එල් නීනෝ සහ ලා නීනා යනු ENSO (El Niño Southern Oscillation) නම් ගෝලීය දේශගුණික චක්රයේ ප්රධාන අවස්ථා දෙකකි. සාමාන්ය තත්ත්වයන් යටතේ පැසිෆික් සාගරයේ බටහිර ප්රදේශයේ උණුසුම් ජලය එකතු වන අතර නැගෙනහිර ප්රදේශයේ සිසිල් ජලය පවතී. එහෙත් එල් නීනෝ අවස්ථාවකදී මධ්යම හා නැගෙනහිර පැසිෆික් සාගරයේ මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වය සාමාන්යයට වඩා ඉහළ යයි. ලා නීනා අවස්ථාවකදී එම ප්රදේශයේ ජල උෂ්ණත්වය සාමාන්යයට වඩා පහළ යයි.
මෙම උෂ්ණත්ව වෙනස්වීම් වායුගෝලීය සංසරණ රටාවන් වෙනස් කරන අතර ලෝකයේ විවිධ ප්රදේශවල වර්ෂාපතනය, උෂ්ණත්වය සහ සුළං රටාවන්ට බලපායි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඇතැම් රටවල නියඟ තත්ත්වයන් ඇතිවන අතර තවත් රටවල ගංවතුර හා අධික වර්ෂාපතනය වාර්තා වේ.
ලෝකය නැවතත් එල් නීනෝ තත්ත්වයකට
ලෝක කාලගුණ විද්යා සංවිධානය (WMO) නිකුත් කළ නවතම අනාවැකියට අනුව, 2026 ජූනි සිට අගෝස්තු කාලය තුළ එල් නීනෝ තත්ත්වයක් වර්ධනය වීමේ සම්භාවිතාව සියයට 80ක් පමණ වන අතර, එය නොවැම්බර් මාසය දක්වා පවතිනු ඇති සම්භාවිතාව සියයට 90කට වැඩි බව සඳහන් කර ඇත. එමෙන්ම මෙම තත්ත්වය මධ්යම මට්ටමේ හෝ ප්රබල එල් නීනෝ සිදුවීමක් විය හැකි බවද බොහෝ දේශගුණික ආකෘති පෙන්වා දෙයි. ලෝක කාලගුණ විද්යා සංවිධානයට අනුව, නිවර්තන පැසිෆික් සාගරයේ මතුපිට ජලය උණුසුම් වීම පමණක් නොව, සාගරයේ අභ්යන්තර ස්ථරවලද සාමාන්ය මට්ටමට වඩා සෙල්සියස් අංශක 6කට අධික උෂ්ණත්වයක් වාර්තා වී ඇති අතර, එය තවදුරටත් එල් නීනෝ තත්ත්වය ශක්තිමත් වීමට හේතුවක් ලෙස සැලකේ. එම නිසා 2026 වසරේ දෙවන භාගය තුළ ලෝකයේ බොහෝ ප්රදේශවල උෂ්ණත්වය සාමාන්ය මට්ටමට වඩා ඉහළ යාම, නියඟ, අධික වර්ෂාපතනය සහ තාප තරංග (Heat Waves) වැනි ආන්තික කාලගුණික තත්ත්වයන් වර්ධනය වීමේ අවදානම ඉහළ යනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.
ගෝලීය කෘෂිකර්මාන්තයට සහ ආහාර වෙළඳපොළට ඇති බලපෑම්
එල් නීනෝ සහ ලා නීනා සංසිද්ධි ලෝකයේ ප්රධාන ආහාර නිෂ්පාදන කලාපවලට සෘජු බලපෑම් එල්ල කරයි. ඉන්දියාව, චීනය, බ්රසීලය, ආර්ජන්ටිනාව, ඕස්ට්රේලියාව සහ ඉන්දුනීසියාව වැනි රටවල් ලෝක ආහාර සැපයුමේ වැදගත් ස්ථානයක් ගන්නා බැවින් එම රටවල නිෂ්පාදන වෙනස්වීම් ගෝලීය ආහාර වෙළඳපොළට බලපායි.
2023-2024 එල් නීනෝ තත්ත්වය තුළ ආසියාවේ සහ අප්රිකාවේ රටවල් කිහිපයක නියඟ තත්ත්වයන් වර්ධනය වූ අතර සහල්, සීනි සහ එළවළු තෙල් නිෂ්පාදනයට බලපෑම් එල්ල විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ජාත්යන්තර වෙළඳපොළේ ආහාර මිල ඉහළ යාමේ ප්රවණතාවක් නිරීක්ෂණය විය. දේශගුණික කම්පන හේතුවෙන් ආහාර නිෂ්පාදනය පමණක් නොව ප්රවාහනය, ගබඩාකරණය සහ ජාත්යන්තර වෙළඳාම ද අස්ථාවර විය හැකිය.
ශ්රී ලංකාවේ කාලගුණික රටාවට ඇති බලපෑම්
ශ්රී ලංකාවේ කෘෂිකර්මාන්තය වර්ෂාපතනය මත දැඩි ලෙස රඳා පවතින බැවින් එල් නීනෝ සහ ලා නීනා තත්ත්වයන්ගේ බලපෑම් පැහැදිලිව දැකිය හැකිය. එල් නීනෝ අවස්ථාවලදී වර්ෂාපතනය අඩුවීම, උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සහ ජල හිඟය වර්ධනය වීම බහුලව දැකිය හැකිය. විශේෂයෙන් වියළි කලාපයේ ජලාශවල ජල මට්ටම් පහළ යාම හේතුවෙන් වාරිමාර්ග කටයුතු අඩාල වේ.
2016-2017 කාලයේ ශ්රී ලංකාව මුහුණ දුන් දැඩි නියඟය මෑත ඉතිහාසයේ වඩාත්ම බලපෑම්කාරී සිදුවීම්වලින් එකකි. එම කාලයේ ජලාශ රැසක ජල මට්ටම් ඉතා පහළ ගිය අතර වී වගාව සහ අනෙකුත් ආහාර භෝග නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටුණි. අනෙක් අතට ලා නීනා තත්ත්වයන් සමඟ අධික වර්ෂාපතනය, ගංවතුර සහ නායයෑම් වැනි ආපදා තත්ත්වයන් වර්ධනය වේ. 2010-2011 කාලයේ ඇති වූ ගංවතුර තත්ත්වයන් හේතුවෙන් වී වගා බිම් දහස් ගණනක් හානි වූ අතර ගොවීන් විශාල ආර්ථික අලාභවලට මුහුණ දුනි.
ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන ආහාර භෝගය වන වී, දේශගුණික කම්පනවලට ඉතා සංවේදී වේ. එල් නීනෝ හේතුවෙන් වර්ෂාපතනය අඩුවන විට වගා බිම් ප්රමාණය අඩුවන අතර අස්වැන්නද පහත වැටේ. වාරිමාර්ග ජල හිඟය හේතුවෙන් බොහෝ ගොවීන් වගා කටයුතු සීමා කිරීමට පෙළඹෙති. 2017 වසරේ නියඟය හේතුවෙන් වී නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ලෙස පහළ ගිය අතර රට තුළ සහල් හිඟයක් ඇති විය. එමඟින් සහල් ආනයනය වැඩි කිරීමට සිදු වූ අතර පාරිභෝගිකයන්ට වැඩි මිලක් ගෙවීමට සිදු විය.
එළවළු සහ පලතුරු වගාවන් උෂ්ණත්වය හා වර්ෂාපතනයේ සුළු වෙනස්වීම්වලට පවා සංවේදී වේ. නුවරඑළිය, බදුල්ල සහ මාතලේ වැනි ප්රදේශවල නිෂ්පාදනය වන උඩරට එළවළු අධික වර්ෂාව හේතුවෙන් හානි විය හැකි අතර නියඟ කාලවලදී ජල හිඟය හේතුවෙන් නිෂ්පාදනය අඩුවේ. මෙම තත්ත්වයන් හේතුවෙන් තක්කාලි, බෝංචි, කැරට්, ගෝවා, ලීක්ස් වැනි එළවළු වර්ගවල මිල ඉතා වේගයෙන් ඉහළ යන අවස්ථා නිරීක්ෂණය කළ හැකිය. සමහර අවස්ථාවලදී ගොවිපළේ නිෂ්පාදන හානි වීම නිසා පාරිභෝගික වෙළඳපොළේ මිල දෙගුණයකින් හෝ තෙගුණයකින් පවා ඉහළ ගොස් ඇත.
කෘෂිකාර්මික අලෙවිකරණයට සහ ආහාර මිලට ඇති බලපෑම්
HARTI ආයතනය විසින් වසර ගණනාවක් තිස්සේ සිදුකරන වෙළඳපොළ නිරීක්ෂණ මගින් පෙන්වා දෙන්නේ ආන්තික කාලගුණික සිදුවීම් හා ආහාර මිල උච්චාවචනය අතර සමීප සම්බන්ධතාවයක් පවතින බවයි. නියඟ හෝ ගංවතුර හේතුවෙන් නිෂ්පාදනය අඩුවන විට වෙළඳපොළට ලැබෙන සැපයුම සීමා වන අතර මිල ගණන් ඉහළ යාම ස්වාභාවික ප්රතිඵලයකි. 2023 සහ 2024 කාලය තුළ දේශගුණික තත්ත්වයන් සහ සැපයුම් සීමාවන් හේතුවෙන් පොල්, එළවළු සහ සහල් මිලවල සැලකිය යුතු උච්චාවචනයන් වාර්තා විය. විශේෂයෙන් එළවළු වෙළඳපොළේ මිල වෙනස්වීම් දේශගුණික කම්පනවලට වඩාත් ඉක්මනින් ප්රතිචාර දක්වන බව නිරීක්ෂණය වේ.
අනෙක් අතට ගංවතුර හේතුවෙන් මාර්ග හා ප්රවාහන ජාලවලට හානි සිදුවන විට නිෂ්පාදන වෙළඳපොළ වෙත ප්රවාහනය කිරීම ප්රමාද වේ. එමඟින් පශ්චාත් අස්වනු හානි වැඩිවන අතර නිෂ්පාදකයාට ලැබෙන මිල සහ පාරිභෝගිකයා ගෙවන මිල අතර පරතරය ද වැඩිවිය හැකිය.
ආහාර සුරක්ෂිතතාවට ඇති බලපෑම්
ආහාර සුරක්ෂිතතාව යනු ආහාර ප්රමාණවත් ලෙස තිබීම පමණක් නොව, ජනතාවට එම ආහාර මිලදී ගැනීමට හැකිවීම සහ පෝෂණ ගුණයෙන් යුතු ආහාර ලබාගැනීමට හැකිවීම ද ඇතුළත් සංකල්පයකි. දේශගුණික කම්පන හේතුවෙන් ආහාර මිල ඉහළ යන විට අඩු ආදායම්ලාභී පවුල් වඩාත් පීඩාවට පත්වේ. විශේෂයෙන් නාගරික ප්රදේශවල ජීවත් වන පවුල් ආහාර අවශ්යතා සඳහා වෙළඳපොළ මත සම්පූර්ණයෙන්ම රඳා පවතින බැවින් මිල ඉහළ යාම ඔවුන්ගේ ආහාර පරිභෝජන රටාවට සෘජුව බලපායි. එමඟින් පෝෂණ ඌනතා හා ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය වර්ධනය විය හැකිය.
දකුණු ආසියාව සඳහා නිකුත් කර ඇති දේශගුණික අනාවැකිවලට අනුව, 2026 වසරේ මෝසම් වර්ෂාපතනය සාමාන්ය මට්ටමට වඩා අඩුවිය හැකි බවට සංඥා පවතී. ශ්රී ලංකාව මෝසම් වැසි මත පදනම් වූ කෘෂිකාර්මික රටක් වන බැවින් මෙම තත්ත්වය වී, බඩ ඉරිඟු, එළවළු සහ අනෙකුත් ආහාර භෝග නිෂ්පාදනයට බලපෑම් ඇති කළ හැකිය. විශේෂයෙන් වියළි කලාපයේ ජලාශවල ජල මට්ටම් පහළ යාම, වාරි ජල හිඟය සහ වගා කටයුතු සීමා වීමේ අවදානමක් පවතී. එමෙන්ම උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම නිසා බෝගවල ජල අවශ්යතාව වැඩි වීම, පළිබෝධ හා රෝග ව්යාප්තිය ඉහළ යාම සහ අස්වැන්න අඩුවීම සිදුවිය හැකිය.
එල් නීනෝ තත්ත්වය හේතුවෙන් ඇතිවන නිෂ්පාදන අඩුවීම වෙළඳපොළ සැපයුමට බලපාන අතර, සහල්, එළවළු, පොල් සහ මාළු වැනි අත්යවශ්ය ආහාර ද්රව්යවල මිල ගණන් ඉහළ යාමේ ප්රවණතාවක් ද මතුවිය හැකිය. එබැවින් 2026-2027 කාලය තුළ ආහාර මිල ස්ථාවරතාව සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳව විශේෂ අවධානයක් යොමු කිරීම අවශ්ය වේ.
කෘෂිකර්මාන්තයට සහ ආහාර පද්ධතියට පෙර සූදානම වැදගත් වන්නේ ඇයි?
ලෝක කාලගුණ විද්යා සංවිධානය අවධාරණය කරන්නේ එල් නීනෝ තත්ත්වය වැළැක්විය නොහැකි වුවද, එහි බලපෑම් අවම කර ගැනීමට කල්තියා සැලසුම් කිරීමේ හැකියාව පවතින බවයි. විද්යාත්මක අනාවැකි සහ කල්තියා අනතුරු ඇඟවීම් භාවිතා කරමින් රජයන්, කෘෂිකාර්මික ආයතන සහ ගොවීන් විසින් සුදුසු තීරණ ගතහොත් ආර්ථික හා සමාජීය හානි සැලකිය යුතු ලෙස අවම කළ හැකිය.
ශ්රී ලංකාව තුළ ද වාරි ජල කළමනාකරණය, දේශගුණයට ඔරොත්තු දෙන බීජ ප්රභේද භාවිතය, කෘෂිකාර්මික රක්ෂණ ක්රම ශක්තිමත් කිරීම, ජලාශ ජල කළමනාකරණය සහ ආහාර සංචිත පවත්වා ගැනීම වැනි ක්රියාමාර්ග කඩිනමින් ක්රියාත්මක කිරීම වැදගත් වේ.
එමෙන්ම HARTI, කාලගුණ විද්යා දෙපාර්තමේන්තුව, කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව සහ අනෙකුත් අදාළ ආයතන එක්ව දේශගුණික කම්පන ආහාර සැපයුමට සහ මිල ගණන්වලට බලපාන ආකාරය නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කිරීම මගින් ප්රතිපත්ති සම්පාදකයන්ට කාලෝචිත තීරණ ගැනීමට අවශ්ය තොරතුරු සැපයිය හැකිය.
බලපෑම් අවම කිරීම සඳහා ප්රතිපත්තිමය ක්රියාමාර්ග සහ පෙර සූදානම
දේශගුණික කම්පනවල බලපෑම් අවම කිරීම සඳහා දේශගුණික තොරතුරු පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම අත්යවශ්ය වේ. කාලගුණික අනාවැකි සහ කල්තියා අනතුරු ඇඟවීම් ගොවීන් වෙත නිසි වේලාවට ලබාදීමෙන් වගා තීරණ වඩාත් කාර්යක්ෂමව ගැනීමට හැකිය.
එමෙන්ම ජල සම්පත් කළමනාකරණය, වාරිමාර්ග පද්ධති නවීකරණය, වැසි ජලය රැස් කිරීමේ වැඩසටහන් සහ දේශගුණයට ඔරොත්තු දෙන බීජ ප්රභේද ප්රවර්ධනය කිරීම අවශ්ය වේ. කෘෂිකාර්මික රක්ෂණ වැඩසටහන් ශක්තිමත් කිරීම මඟින් ගොවීන්ගේ ආදායම් අවදානමද අවම කළ හැකිය.
HARTI, කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව, වාරිමාර්ග දෙපාර්තමේන්තුව සහ කාලගුණ විද්යා දෙපාර්තමේන්තුව අතර සම්බන්ධීකරණය ශක්තිමත් කිරීම මඟින් දේශගුණික අවදානම් කළමනාකරණය වඩාත් සාර්ථක කරගත හැකිය. දේශගුණික කම්පන හේතුවෙන් නිෂ්පාදනයේ සිදුවන වෙනස්කම් වෙළඳපොළ සැපයුමට සහ ආහාර මිලට බලපාන ආකාරය පිළිබඳව අඛණ්ඩ වෙළඳපොළ නිරීක්ෂණයක් පවත්වාගෙන යාම අත්යවශ්ය වේ. විශේෂයෙන් සහල්, පොල්, එළවළු සහ අනෙකුත් අත්යවශ්ය ආහාර ද්රව්යවල මිල වෙනස්වීම් නිරීක්ෂණය කිරීම මඟින් ප්රතිපත්ති සම්පාදකයන්ට කාලෝචිත තීරණ ගැනීමට හැකිවේ.
දේශගුණයට ඔරොත්තු දෙන කෘෂිකර්මාන්තයක් ගොඩනැගීම සඳහා ජල කළමනාකරණය, දේශගුණයට ඔරොත්තු දෙන බීජ ප්රභේද, කෘෂිකාර්මික රක්ෂණ ක්රම, කාලගුණික අනාවැකි පද්ධති සහ වෙළඳපොළ තොරතුරු පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම අත්යවශ්ය වේ. එමෙන්ම දේශගුණික අවදානම් හා ආහාර මිල අතර සම්බන්ධතාවය පිළිබඳ පර්යේෂණ තවදුරටත් වර්ධනය කිරීම ද වැදගත් වේ.
ජලය කාර්යක්ෂමව භාවිත කිරීම, ගෘහස්ථ ගෙවතු වගාව ප්රවර්ධනය කිරීම, ආහාර නාස්තිය අවම කිරීම සහ දේශීය ආහාර භාවිතය වැඩි කිරීම මඟින් පවුල් මට්ටමින් දේශගුණික කම්පනවල බලපෑම් අවම කරගත හැකිය. එමෙන්ම කාලගුණික තොරතුරු පිළිබඳ අවධානයෙන් සිටීම සහ නිල උපදෙස් පිළිපැදීම ද වැදගත් වේ.
දේශගුණික විපර්යාස තවදුරටත් තීව්ර වන වර්තමාන ලෝකයේ, දේශගුණයට ඔරොත්තු දෙන කෘෂිකර්මාන්තයක් සහ ආහාර පද්ධතියක් ගොඩනැගීම ශ්රී ලංකාව ඉදිරියේ ඇති ප්රධාන අභියෝගයකි. එය ජය ගැනීම සඳහා විද්යාත්මක දැනුම, ප්රතිපත්තිමය සැලසුම් සහ ජනතා සහභාගීත්වය එකසේ අවශ්ය වේ. 2026 වසරේ වර්ධනය වෙමින් පවතින එල් නීනෝ තත්ත්වය හුදෙක් කාලගුණික සිදුවීමක් පමණක් නොව, කෘෂිකර්මාන්තය, ජල සම්පත්, ආහාර සැපයුම සහ ආහාර මිල ස්ථාවරතාවය සඳහා වැදගත් අනතුරු ඇඟවීමකි. එබැවින් මෙය අර්බුදයක් ලෙස නොව, කල්තියා සැලසුම් කිරීමට ලැබුණු අවස්ථාවක් ලෙස සැලකීම වඩාත් යෝග්ය වේ. විද්යාත්මක අනාවැකි මත පදනම් වූ තීරණ ගැනීම තුළින් ශ්රී ලංකාවට මෙම දේශගුණික කම්පනයේ බලපෑම් අවම කර ගනිමින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහ ජන ජීවිතය ආරක්ෂා කර ගැනීමට හැකි වනු ඇත.
