රතු මුහුද අවහිර කිරීමෙන් ගෝලීය ආර්ථිකය අඩපණ කිරීමේ තර්ජනයක් සමඟ හවුතිවරු මැද පෙරදිග ගැටුමේ අවදානම ඉහළ නැංවූහ.
මාසයක් පුරා පැවති යුද්ධය සැලකිය යුතු ලෙස උත්සන්න කරමින්, යේමනයේ ඉරාන ප්රොක්සි කණ්ඩායම ‘සංවේදී’ ඊශ්රායල හමුදා ඉලක්ක වෙත මිසයිල ප්රහාරයක් දියත් කිරීමෙන් පසු සිය අනතුරු ඇඟවීම නිකුත් කළේය.
තෙල් හා ගෑස් මිල තවදුරටත් ඉහළ යාමේ අවදානමක් ඇති කරමින්, ඉරානය විසින් සම්පූර්ණ ලෙස වසා දමා ඇති හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියට විකල්පයක් ලෙස භාවිතා කරන රතු මුහුද වසා දැමීම ගැන සලකා බලන බව හූති හමුදා නායකයින් පැවසීය.
අරාබි භාෂාවෙන් ‘කඳුළු දොරටුව’ ලෙස හැඳින්වෙන බාබ් අල්-මැන්ඩෙබ් සමුද්ර සන්ධිය රතු මුහුද ඒඩන් බොක්ක සමඟ සම්බන්ධ කරන සැතපුම් 18ක් පළල ජල මාර්ගයකි. තීරණාත්මක ලෙස, එය සූවස් ඇළ දෙසට මුහුදු ගමනාගමනය පාලනය කරයි.
මාර්ග දෙකම අවදානමට ලක් වුවහොත්, බලපෑම කලාපයෙන් ඔබ්බට විහිදෙන අතර, ලොව පුරා සැපයුම් දාම, බලශක්ති වෙළඳපොළ සහ නැව්ගත කිරීමේ පිරිවැයට බලපෑම් එල්ල වනු ඇත.
ලෝකයේ බහාලුම් ප්රවාහනයෙන් සහ මෝටර් රථ නැව්ගත කිරීම්වලින් පහෙන් එකක් සහ බොරතෙල්වලින් සියයට 10ක් ඇතුළුව ගෝලීය මුහුදු වෙළඳාමෙන් සියයට දහයක් රතු මුහුද හරහා ගමන් කරයි.
දෝහා උපාධි අධ්යයන ආයතනයේ මහාචාර්යවරයෙකු වන මොහොමඩ් එල්මාස්රි, ඉරානයට එරෙහි ඇමරිකානු-ඊශ්රායල යුද්ධයට හවුතිවරු අවතීර්ණ වීම “ඉතා වැදගත්” යැයි විස්තර කළේය.
සන්නද්ධ දේශපාලනික සහ ආගමික කණ්ඩායමක් වන ඔවුන්, ඊශ්රායලය, එක්සත් ජනපදය සහ පුළුල් බටහිරට එරෙහිව ඉරානය ප්රමුඛ ‘ප්රතිරෝධක අක්ෂයේ’ කොටසක් ලෙස ප්රකාශ කරති.
එල්මාස්රි මහතා මෙසේ පැවසීය: ‘පසුගිය වසර දෙකහමාරක කාලය තුළ හවුතිවරුන්ට සැලකිය යුතු බලයක් ඇති බව අපි දැක ඇත්තෙමු. ඔවුන් බාබ් අල්-මැන්ඩෙබ් සමුද්ර සන්ධිය, රතු මුහුද සහ අවසානයේ සූවස් ඇළ වසා දැමීමට තීරණය කළහොත්, හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය සමඟ අපට ප්රධාන චෝක් පොයින්ට් දෙකක් [වසා දැමීමට] සිදුවනු ඇත.’
ගැටුම පස්වන සතියට පිවිසෙත්ම
සෞදි අරාබියේ හමුදා කඳවුරකට ඉරාන ප්රහාරයක් එල්ල කිරීමෙන් ඇමරිකානු සොල්දාදුවන් 24 දෙනෙකු පමණ තුවාල ලබා තිබේ. අර්බුදය හේතුවෙන් ලක්ෂ සංඛ්යාත පවුල් විදේශගත වීම වෙනුවට එක්සත් රාජධානියේ නවාතැන් සැලසුම් කරති.
ඊයේ (28) ඇමරිකානු බැංකුවේ පැරිස් මූලස්ථානයට එල්ල වූ අසාර්ථක බෝම්බ ප්රහාරය, පසුගිය සතියේ උතුරු ලන්ඩනයේ යුදෙව් පුණ්යායතන ගිලන්රථවලට ගිනි තැබීමේ ප්රහාරයේ වගකීම භාරගත් ඉරාන ප්රොක්සි කණ්ඩායමට සම්බන්ධ බව කියැවේ.
ඉදිරියේදී ඇති විය හැකි ඉන්ධන සැපයුම් අර්බුදයක් මධ්යයේ බ්රිතාන්යයේ රිය පැදවීමේ සීමාවන් පැනවීම පිළිබඳව අමාත්යවරුන් සලකා බැලිය යුතු බව හිටපු තෙල් සමාගම් විධායක නිලධාරියෙක් පැවසීය.
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් පෞද්ගලිකව හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය ‘ඇමරිකානු සමුද්ර සන්ධිය’ ලෙස හෝ ඔහුගේ නමින් පවා නම් කිරීමට පියවර ගත් බව කියනු ලැබේ.
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය සහ අරාබි අර්ධද්වීපයේ යේමනය අප්රිකාවේ අඟෙහි ජිබුටි සහ එරිත්රියාවෙන් වෙන් කරන බාබ් අල්-මැන්ඩෙබ් සමුද්ර සන්ධිය භූගෝලීය වශයෙන් බොහෝ දුරින් පිහිටා ඇත, නමුත් ක්රියාකාරීව සමීපව සම්බන්ධ වේ.
හෝමූස් වලට පහර දුන්නොත්, තෙල් ගල්ෆ් කලාපයෙන් පිටවීමට අරගල කරයි. බාබ් අල්-මැන්ඩෙබ් අවහිර වුවහොත්, එය යුරෝපයට ළඟා වීමට අරගල කරන අතර දෙකම පහර දුන්නොත් මාර්ගය කෙළවරේ සිට අවසානය දක්වා කැඩී යයි.
හවුතිවරු 2014 සිට යේමනයේ අගනුවර වන සානා අල්ලාගෙන සිටින අතර, මේ දක්වා ඉරානයට එරෙහි එක්සත් ජනපද-ඊශ්රායල යුද්ධයෙන් වැළකී සිටිති.
ඊශ්රායල-හමාස් යුද්ධයේදී මෙම කණ්ඩායම නැව්වලට එල්ල කළ ප්රහාර හේතුවෙන් රතු මුහුදේ අවුල් සහගත තත්ත්වයක් ඇති විය.
2023 සිට 2025 දක්වා කාලය තුළ හවුති කැරලිකරුවන් මිසයිල සහ ඩ්රෝන යානා යොදා ගනිමින් වෙළඳ නැව් 100කට අධික සංඛ්යාවකට ප්රහාර එල්ල කළ අතර, එහිදී නැව් දෙකක් ගිල්වා නැවියන් සිව් දෙනෙකු ඝාතනය කරන ලදී. මෙම කාලය තුළ සූවස් ඇළ හරහා ගමන් කළ නැව් සංඛ්යාව 26,000 සිට 12,700 දක්වා පහත වැටුණි.
හවුතිවරුන්ගේ නියෝජ්ය තොරතුරු අමාත්ය මොහොමඩ් මන්සූර් මෙසේ පැවසීය: ‘අපි මෙම සටන අදියර වශයෙන් පවත්වන අතර, බාබ් අල්-මැන්ඩෙබ් සමුද්ර සන්ධිය වසා දැමීම අපගේ විකල්ප අතර වේ.’
යේමනය සහ ගල්ෆ් කලාපය පිළිබඳ ජ්යෙෂ්ඨ පර්යේෂකයෙකු වන ඉබ්රාහිම් ජලාල් පැවසුවේ යේමනය වටා නැව්ගත කිරීමට ඇති තර්ජනය “ඉතා භයානක” බවයි.
ඔහු අල් ජසීරාට මෙසේ පැවසීය: ‘පසුගිය වසර කිහිපය තුළ හවුතිවරුන් සමඟ අප දුටු දෙයින් ඉරානය සූදානම් වෙමින් සිටි රඟහල මෙයයි.’
මේ අතර, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යයේ යුක්රේන ඩ්රෝන් නාශක පද්ධති ගබඩාවක් විනාශ කළ බව ඉරානය ප්රකාශ කර තිබේ. එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය සහ යුක්රේනය ‘ආරක්ෂාව සහ ආරක්ෂක ක්ෂේත්රයේ සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමට’ එකඟ වූ බව යුක්රේන ජනාධිපති වොලොඩිමියර් සෙලෙන්ස්කි ප්රකාශ කිරීමෙන් පසුව මෙම නිවේදනය නිකුත් විය.
ඉරානයේ නිෂ්පාදිත ඩ්රෝන යානා වැළැක්වීම සඳහා යුක්රේනය ගල්ෆ් කලාපය පුරා රාජ්යයන්ට මෙන්ම යුරෝපයට සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට හවුල්කරුවෙකු ලෙස ඉදිරිපත් වී තිබේ. කෙසේ වෙතත්, ඉරානය පවසා ඇත්තේ තම මිත්ර පාක්ෂිකයින්ගේ සහයෝගය හේතුවෙන් කියෙව් ‘නීත්යානුකූල ඉලක්කයක්’ ලෙස සලකන බවයි.
ආචාර්ය බර්කු ඔසෙලික් X හි මෙසේ ලිවීය: ‘හවුතිවරු ඉරානයට සැලකිය යුතු ලීවරයක් ලෙස කටයුතු කරයි. නමුත් යුද්ධය උත්සන්න වීම කොපමණ දුරක් යා යුතුද යන්න පිළිබඳව ඔවුන් තමන්ගේම ගණනය කිරීම් කරනු ඇත. වඩාත් බරපතල සීමාව වනු ඇත්තේ රතු මුහුදේ නැවත ඇති වන බාධාවන් ය. එමඟින් පුළුල් ජාත්යන්තර ප්රතිවිපාක ඇති වේ” ඔහු පැවසුවේය.
හවුති හමුදා ප්රකාශක බ්රිගේඩියර් ජෙනරාල් යායා සාරි පැවසුවේ “ප්රතිරෝධයේ සියලු පෙරමුණු වලට එරෙහි ආක්රමණ නතර වන තුරු” දිගටම පවතින බවයි.
මූලාශ්රය: ඩේලි මේල්
